ATS Nedir? Otomatik Transfer Panosu

Şebeke kesildiğinde jeneratörün otomatik olarak çalıştırılmasını ve yükün jeneratöre aktarılmasını ATS (Automatic Transfer Switch – otomatik transfer şalteri) panosu sağlar. Jeneratör kesintiden birkaç saniye sonra çalışır; yük tipik olarak 10–15 saniye içinde jeneratöre aktarılır. Şebeke geri geldiğinde yük tekrar şebekeye aktarılır ve jeneratör birkaç dakikalık soğutma çalışmasının ardından otomatik olarak durur.

ATS panolarında sahada görülen sorunların büyük bölümü yanlış seçilmiş kutup sayısından, sıfıra ayarlanmış gecikme sürelerinden veya devreye alma sırasında test edilmemiş panolardan kaynaklanır.

ATS panosunda neler var?

• Anahtarlama elemanı: Kontaktör, motorlu şalter veya motorlu komütasyon şalteri. Yükü şebekeye ya da jeneratöre bağlar.
• Kontrol ünitesi: Şebekenin gerilimini, frekansını ve faz sırasını izler. Gecikmeleri yönetir. Jeneratöre “çalış” ve “dur” komutunu verir.
• Mekanik ve elektriksel kilitleme: Şebeke ve jeneratör aynı anda yüke bağlanamaz. Sistemin güvenliği buna dayanır.
• Ölçüm ve alarm: Gerilim, akım, durum bilgisi. Birçok modelde uzaktan izleme de var.

Transfer anahtarlama cihazları için uluslararası referans IEC 60947-6-1 standardıdır. Anahtarlama elemanının kullanım kategorisi, yük tipine uygun olmalıdır. Motor yükü ağır bir tesiste bu ayrıntı önemlidir.

Geçiş nasıl ilerler? Süreler

Adım	Ne olur?	Tipik ayar (yaklaşık)
1. Kesinti algılama	Şebeke kesilir veya sınır dışına çıkar	1–5 s gecikme
2. Motor çalışması	Jeneratöre çalışma komutu gider	Birkaç saniye
3. Kararlı hâl	Gerilim ve frekans oturur	Birkaç saniye
4. Transfer	Yük jeneratöre geçer	Toplam genellikle ~10–15 s
5. Şebeke dönüşü	Şebekenin kararlılığı izlenir	Genellikle birkaç dakika
6. Geri transfer	Yük şebekeye döner	—
7. Soğutma	Jeneratör yüksüz çalışıp durur	Genellikle 3–5 dk

Değerler örnektir. Gerçek ayarlar tesise, jeneratör kontrol paneline ve ilgili yönetmeliklere göre yapılır.

İki şeyi unutmayın. Birincisi: bu 10–15 saniye boyunca yük enerjisizdir. Sunucu, tıbbi cihaz veya PLC bu boşluğa dayanamaz; onlar için UPS ve jeneratör birlikte kullanılır. İkincisi: şebeke dönüşündeki bekleme süresi boşuna değildir. Şebeke birkaç kez gidip gelirken yükü hemen geri vermek, motorları ve cihazları art arda darbeye sokar.

Transfer türleri

• Açık geçiş (break-before-make): Önce bir kaynak açılır, sonra diğeri kapanır. En yaygın çözüm budur. Geçişte kısa bir kesinti olur.
• Gecikmeli geçiş (orta konumlu): Anahtar kısa süre “0” konumunda bekler. Büyük pompa ve fan motorlarında kalıcı gerilimin sönmesine zaman tanır, ani akım darbesini azaltır.
• Kapalı geçiş (make-before-break): Şebeke dönüşünde iki kaynak çok kısa süre paralel çalışır; yük kesintisiz aktarılır. Senkronizasyon ve ek koruma ister. Şebekeyle paralel bağlantı için dağıtım şirketinin izni gerekebilir. Ayrıntılar senkron (paralel) çalışma yazımızda.

Doğru ATS nasıl seçilir?

1. Akım. 400 V üç fazlı sistemde:

I (A) = kVA × 1000 ÷ (√3 × 400) ≈ kVA × 1,44

Jeneratör	Nominal akım (yaklaşık)	Tipik ATS değeri
50 kVA	72 A	80–100 A
100 kVA	144 A	160 A
250 kVA	361 A	400 A
500 kVA	722 A	800 A
1000 kVA	1443 A	1600 A

Hesaplanan akımın bir üstündeki standart değer seçilir. Kablo ve koruma elemanları da aynı akıma göre uyumlu olmalıdır.

2. Kutup sayısı. 3 kutup mu, 4 kutup mu? Cevap tesisin topraklama sistemindedir. Jeneratör nötrünün ayrı topraklandığı sistemlerde genellikle 4 kutuplu ATS gerekir. Konuyu jeneratör topraklaması yazımızda anlattık.

3. Kısa devre dayanımı. ATS, bağlandığı noktadaki kısa devre akımına ve üstteki koruma elemanına uygun olmalıdır.

4. Kontrol uyumu. Kontrol ünitesi jeneratör paneliyle konuşabilmeli. Gecikmeler, test modu ve alarm çıkışları ayarlanabilmeli.

5. Kapsam. Tüm bina mı, yalnızca kritik yükler mi? Kritik yükleri ayrı bir panoda toplamak çoğu zaman daha küçük bir jeneratör ve ATS ile işi çözer. İhtiyacı güç hesaplama aracıyla tahmin edebilirsiniz.

Sahada sık görülen hatalar

• Kutup sayısı topraklamadan bağımsız seçiliyor. Sonuç: jeneratöre geçince kaçak akım röleleri sebepsiz atıyor.
• Kesinti algılama gecikmesi sıfıra çekiliyor. Şebekedeki birkaç yüz milisaniyelik bir çukurda bile jeneratör çalışıyor. Gün içinde onlarca gereksiz çalıştırma.
• Soğutma süresi kısaltılıyor. Turbo ve motor sıcakken duruyor. Ömürden yiyen bir alışkanlık.
• Faz sırası kontrol edilmiyor. Jeneratöre geçince pompa ters dönüyor. Genelde ilk gerçek kesintide fark ediliyor.
• ATS hiç denenmiyor. Jeneratör her ay çalıştırılıyor ama yüksüz. Transfer ilk kez gerçek kesintide deneniyor ve bazen olmuyor.

Kontrol listesi

• Nominal akım hesaplandı ve bir üst standart ATS değeri seçildi mi?
• Topraklama sistemi ve 3/4 kutup kararı projede tanımlı mı?
• Kısa devre dayanımı ve üst koruma elemanı uyumlu mu?
• Mekanik ve elektriksel kilitleme var mı?
• Gecikmeler (algılama, geri dönüş, soğutma) ayarlandı mı?
• Faz sırası kontrol edildi mi?
• Jeneratör kontrol paneliyle haberleşme test edildi mi?
• Periyodik transfer testi bakım planında mı?

Periyodik test

ATS’nin çalıştığını ancak gerçek bir geçiş gösterir. Periyodik bakımda jeneratör yük altında çalıştırılmalı, transfer ve geri transfer denenmeli, gecikmeler ve alarmlar kontrol edilmelidir. Mümkünse şebeke şalteri açılarak gerçek bir kesinti canlandırılmalıdır. Bakım kapsamı için periyodik bakım sayfamıza bakabilirsiniz.

Sonraki adım

Terex Diesel ekibi, ATS panosunu jeneratör gücüne ve tesisinize göre seçmenize yardımcı olur. Ürün bilgisi için ATS transfer panosu sayfamızı inceleyin; projeniz için bize ulaşın.