Generatorni yerga ulash

Noto‘g‘ri yerga ulash generatorga o‘tishda qoldiq tok relelarining keraksiz ishlab ketishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ko‘p uchraydigan misol neytral–yer ulanishining ham asosiy panelda, ham generatorda bajarilishidir; bu holda neytral tokining bir qismi himoya o‘tkazgichi orqali qaytadi va rele buni sizib chiqish toki deb qabul qiladi.

Yerga ulash xatolari keraksiz o‘chishlarga yoki kerak bo‘lganda ishlamaydigan himoyalarga olib keladi. To‘g‘ri yerga ulash uchta savolga aniq javob beradi:

1. Korpus va metall qismlar qanday yerga ulanadi?
2. Generator neytrali qayerda yerga ulanadi?
3. ATS neytralni kommutatsiya qiladimi?

Bu qarorlar obyektning yerga ulash tizimi bilan birgalikda, elektr loyihasida qabul qilinishi kerak.

Uchta alohida vazifa: himoya, ishchi, potensiallarni tenglashtirish

• Himoya yerga ulash: Rama, kabina, panel korpuslari, metall yoqilg‘i liniyalari. Odatda kuchlanish ostida bo‘lmaydigan bu qismlar himoya o‘tkazgichiga (PE) ulanadi. Izolyatsiya nosozligida tegish kuchlanishini cheklaydi.
• Ishchi (tizim) yerga ulash: Generatorning yulduz nuqtasi (neytral) yerga ulanadi. Nosozlik toki manbaga qaytishi mumkin bo‘ladi; saqlagich, avtomat yoki qoldiq tok relesi ishlaydi.
• Potensiallarni tenglashtirish: Metall quvurlar, kabel lotoklari va qurilish elementlari o‘zaro ulanadi. Ular o‘rtasida xavfli kuchlanish farqi yuzaga kelmaydi.

Yerga ulash tizimlari (IEC 60364)

Tizim	Qisqa ta’rif	Generatorda e’tibor berish kerak
TN-S	Neytral va himoya o‘tkazgichi boshidan oxirigacha alohida	Neytral–yer ulanishi bitta nuqtada
TN-C-S	Bir qismida PEN, keyin N va PE ajraladi	Ajralish nuqtasidan keyin N va PE birlashmasligi kerak
TT	Manba neytrali yerga ulangan, korpuslar alohida elektrod bilan	Qoldiq tok himoyasi asosiy hisoblanadi
IT	Manba yerdan izolyatsiyalangan yoki yuqori impedans orqali yerga ulangan	Maxsus qo‘llanmalar, izolyatsiya monitoringi talab qilinadi

Qaysi tizim qo‘llanilishi mamlakat, taqsimot kompaniyasi va obyektga qarab farq qiladi; masalan, ayrim mamlakatlarda TN, ayrimlarida (Fransiya kabi) TT tizimlari keng tarqalgan. Generator ulanishi mavjud tizimga mos ravishda loyihalanishi kerak.

Neytral–yer ulanishi va ATS qutblari soni

Kirish qismidagi misol eng ko‘p uchraydigan xatodir: neytral–yer ulanishining noto‘g‘ri joyda yoki bir nechta nuqtada bajarilishi. Neytral toki himoya o‘tkazgichi orqali ham aylanadi. Qoldiq tok relelari sababsiz ishlaydi. Bundan tashqari, xalaqitlar va korroziya ham yuzaga keladi.

• 4 qutbli ATS (neytral kommutatsiya qilinadi): Generator alohida manba sifatida ishlaydi. Neytral–yer ulanishi odatda generatorda bajariladi.
• 3 qutbli ATS (umumiy neytral): Tarmoq va generator bitta neytraldan foydalanadi. Neytral–yer ulanishi odatda faqat asosiy taqsimlash panelida, bitta nuqtada bajariladi. Generatordagi peremichka olib tashlanadi.

Tanlov tarmoqning yerga ulash tizimiga, qoldiq tok himoyasiga va mahalliy me’yoriy hujjatlarga bog‘liq. ATS masalasini ATS nima maqolamizda yoritganmiz.

Himoya o‘tkazgichining kesimi

IEC 60364-5-54 da himoya o‘tkazgichi faza o‘tkazgichi bilan bir xil materialdan bo‘lganda qo‘llaniladigan soddalashtirilgan jadval:

Faza o‘tkazgichining kesimi (S)	Himoya o‘tkazgichining eng kichik kesimi
S ≤ 16 mm²	S
16 mm² < S ≤ 35 mm²	16 mm²
S > 35 mm²	S ÷ 2

Bu umumiy yondashuv. Aniq kesim qisqa tutashuv toki va o‘chirish vaqti asosida hisoblanadi yoki amaldagi me’yoriy hujjatga ko‘ra belgilanadi.

Elektrod va qarshilik

Elektrod qoqib kiritiladigan sterjen, ko‘milgan tasma yoki poydevor orqali yerga ulash bo‘lishi mumkin. Yer qarshiligi tuproq turi, namligi va faslga qarab o‘zgaradi. Yozda quruq tuproqda o‘lchangan qiymat qishda o‘lchanganidan sezilarli darajada yuqori bo‘lishi mumkin.

Kerakli qarshilik tizimga qarab belgilanadi. Masalan, TT tizimlarida IEC 60364-4-41 ga ko‘ra:

RA × IΔn ≤ 50 V

RA elektrod va himoya o‘tkazgichi qarshiliklarining yig‘indisi; IΔn qoldiq tok relesining nominal ishlash toki. 300 mA li rele uchun RA ≤ 50 ÷ 0,3 ≈ 167 Ω chiqadi. Amalda loyiha qiymatlari ko‘pincha bundan ancha past belgilanadi. TN tizimlarida esa nosozlik halqasi impedansi himoya elementini talab qilingan vaqtda o‘chirishga yetadigan darajada past bo‘lishi kerak.

Maxsus holatlar

• Qurilish maydoni va tirkamali qurilmalar: Har bir yangi joyda elektrod qayta qoqiladi va o‘lchanadi. “O‘tgan joyda o‘lchagan edik” degan asos qabul qilinmaydi. Qarang: qurilish maydoni generatori.
• Ko‘chma generatorlar: Yerga ulash zarurati foydalanish usuliga bog‘liq; ishlab chiqaruvchining qo‘llanmasi asos qilib olinadi.
• Parallel ishlaydigan qurilmalar: Neytrallar o‘rtasida aylanma toklar paydo bo‘lishi mumkin. Neytralni yerga ulash butun tizim darajasida loyihalanishi kerak.
• Generator xonasi: Potensiallarni tenglashtirish shinasi xonadagi barcha metall qismlarga ulanadi. Qarang: generator xonasi va o‘rnatish.

O‘lchash va davriy tekshiruv

Yerga ulash qarshiligi uch elektrodli o‘lchash (potensial pasayishi) usuli kabi standart usullar bilan, vakolatli shaxslar tomonidan va kalibrlangan asbob yordamida o‘lchanadi. Uzluksizlik va ulanishlarning mahkamligi ham tekshiriladi. Tebranish vaqt o‘tishi bilan generator ramasidagi yerga ulash ulanishini bo‘shatishi mumkin. Turkiya va ko‘plab boshqa mamlakatlarda ish joylaridagi yerga ulash tizimini davriy tekshirish qonunchilik bilan talab qilinadi; davriylik va usul tegishli me’yoriy hujjatlarga ko‘ra belgilanadi. Texnik xizmat paytida yerga ulash ulanishlari ham tekshirilishi kerak; qarang: davriy texnik xizmat.

Nazorat ro‘yxati

• Obyektning yerga ulash tizimi (TN-S, TN-C-S, TT) aniqmi?
• Neytral–yer ulanishining joyi va ATS qutblari soni loyihada ko‘rsatilganmi?
• Neytral–yer ulanishi faqat bitta nuqtadami?
• Rama, kabina va panel korpuslari himoya o‘tkazgichiga ulanganmi?
• Himoya o‘tkazgichining kesimi hisoblanganmi?
• Yerga ulash qarshiligi o‘lchanib, qayd etildimi?
• Qoldiq tok himoyasi tizim turiga mosmi?
• Ko‘chma qurilmalarda har bir joyda qayta o‘lchov bajarilyaptimi?

Ushbu maqola umumiy ma’lumot berish maqsadida tayyorlangan. Yerga ulash loyihasi va o‘lchovlari vakolatli elektr muhandislari tomonidan amaldagi qonunchilikka muvofiq bajarilishi kerak.

Keyingi qadam

Terex Diesel jamoasi generatorning neytral ulanishi va ATS tuzilishi bo‘yicha loyiha muallifingiz bilan birgalikda ishlashi mumkin. Mahsulot va ulanish bo‘yicha ma’lumot uchun biz bilan bog‘laning.