Elektr dvigateli uchun generator quvvati

Generator orqali ta’minlanadigan obyektda muammolarning aksariyati doimiy yukdan emas, dvigatellarning ishga tushish paytidan kelib chiqadi. Doimiy ishlaganda 30 kVA oladigan nasos dastlabki soniyalarda bundan bir necha barobar ko‘p quvvat talab qiladi. Generator bu keskin talabni qondira olmasa, kuchlanish pasayadi, kontaktorlar uziladi, dvigatel ishga tusha olmaydi yoki shu liniyadagi boshqa qurilmalar to‘xtaydi. Ushbu maqolada dvigatelli yuklar uchun generator quvvatini qanday tekshirishni bosqichma-bosqich tushuntiramiz. Yuklarni jamlashning umumiy bosqichlari uchun Generator necha kVA bo‘lishi kerak? maqolamizga qarashingiz mumkin.

Ishga tushish paytida nima sodir bo‘ladi?

Asinxron dvigatel to‘xtab turganda rotori harakatsiz bo‘ladi va chulg‘amlari deyarli qisqa tutashuvdek ishlaydi. Shu sababli dastlabki lahzada nominal tokdan 5–8 barobar ko‘p tok oladi. Bu tokning quvvat koeffitsiyenti past (taxminan 0,3–0,4); ya’ni generatordan asosan reaktiv quvvat talab qilinadi. Reaktiv quvvatni alternator ta’minlaydi; dvigatel tomoni esa aylanish tezligi pasaymasligi uchun keskin yuk ortishiga javob berishi kerak.

Natijada dvigatelning ishga tushishi ikki xil ta’sir ko‘rsatadi:

• Kuchlanish pasayishi (voltage dip): alternator va kuchlanish regulyatori (AVR) ning javob vaqtiga bog‘liq.
• Chastota pasayishi: dizel dvigatelning keskin yukni qabul qilish qobiliyati va aylanish tezligi regulyatoriga bog‘liq.

Dvigatel yorlig‘idan ishga tushirish kVA siga

Hisob uchun dvigatel yorlig‘idagi uchta ma’lumot yetarli: quvvat (kW), foydali ish koeffitsiyenti va quvvat koeffitsiyenti. Ish kVA si taxminan quyidagicha topiladi:

Ish kVA = kW ÷ (FIK × quvvat koeffitsiyenti)

Masalan, quvvati 22 kW, FIK 0,92 va quvvat koeffitsiyenti 0,85 bo‘lgan dvigatel uchun ish kVA si taxminan 28 kVA ni tashkil qiladi. Ishga tushirish kVA si esa ishga tushirish usuliga qarab bu qiymatdan bir necha barobar ko‘p bo‘ladi:

Ishga tushirish usuli	Ishga tushirish toki (nominalga nisbatan)	22 kW dvigatel uchun taxminiy ishga tushirish kVA si
To‘g‘ridan-to‘g‘ri (DOL)	6–7 barobar	170–200 kVA
Yulduz-uchburchak	taxminan 2–2,5 barobar	55–70 kVA
Soft starter	taxminan 2,5–3,5 barobar (sozlamaga bog‘liq)	70–100 kVA
Chastota o‘zgartirgich (VFD)	taxminan 1–1,5 barobar	28–42 kVA

Bu qiymatlar yo‘naltiruvchi xarakterga ega; aniq ishga tushirish qiymati dvigatel ishlab chiqaruvchisi bergan tormozlangan rotor ma’lumotidan olinadi. Jadvaldagi e’tiborga molik jihat shundaki, bitta dvigatel uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishga tushirish generatordan chastota o‘zgartirgichga nisbatan taxminan besh barobar ko‘p lahzalik quvvat talab qiladi.

Maqbul kuchlanish pasayishi

Generator tanlashda savol «dvigatel ishga tushadimi?» emas, balki «ishga tushayotganda kuchlanish qanchaga pasayadi?» degan savoldir. Amaliyotda keng tarqalgan chegaralar quyidagilar:

• Umumiy dvigatelli yuklar: 15–20%
• Liftlar, kontaktorlar ustun bo‘lgan boshqaruv zanjirlari: taxminan 15%
• Sezgir elektron yuk bilan bitta shinada ishlaydigan dvigatellar: 10% yoki undan kam

Kuchlanish 25–30% dan ko‘proq pasaysa, kontaktor g‘altaklari uzilishi mumkin; dvigatel ishga tusha olmaydi va qayta-qayta ulanishga urinadi. Generatorlarning texnik ma’lumotlar varaqalarida alternator ma’lum kuchlanish pasayishida ta’minlay oladigan ishga tushirish kVA si (motor starting kVA) ko‘rsatiladi. Tanlashda bu qiymat eng katta dvigatelning ishga tushirish kVA si bilan taqqoslanadi.

Bosqichma-bosqich ishga tushirish: xuddi shu ishni kichikroq qurilma bilan bajarish

Bir nechta dvigatel bo‘lsa, ularning barchasi bir vaqtda ishga tushishi shart emas. Boshqaruv tizimiga qo‘shilgan vaqt relelari yoki boshqaruv qurilmasining chiqishlari orqali dvigatellarni 5–10 soniya oraliq bilan ulash mumkin. Qoida oddiy:

1. Eng katta dvigatelni birinchi bo‘lib ishga tushiring.
2. Qolgan dvigatellarni kattasidan kichigiga qarab tartiblang.
3. Har bir bosqichda generatorda allaqachon mavjud yuk va yangi dvigatelning ishga tushirish kVA si yig‘indisini tekshiring.

Misol: sug‘orish obyektida 30 kW, 15 kW va 7,5 kW quvvatli uchta nasos bor va barchasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishga tushiriladi. Uchala nasos bir vaqtda ishga tushsa, 400 kVA dan ortiq lahzalik talab yuzaga keladi. Bosqichma-bosqich ishga tushirishda eng muhim bosqich 30 kW nasosning ishga tushishidir; bu taxminan 230–270 kVA ni tashkil qiladi. 30 kW nasos yulduz-uchburchak usulida ishga tushirilganda eng muhim bosqich 30 kW nasos ishlab turgan paytda 15 kW nasosning ishga tushishi bo‘ladi va talab taxminan 150–170 kVA gacha kamayadi. Shunday qilib, qurilma tanlovi sezilarli darajada kichrayadi. Bu hisob taxminiy ko‘rsatilgan; loyihada dvigatel yorliqlari va qurilmaning texnik ma’lumotlar varaqasi bilan tasdiqlanishi kerak.

Chastota o‘zgartirgichli yuklar va garmonikalar

Chastota o‘zgartirgichlar ishga tushirish muammosini katta darajada hal qiladi, biroq yangi masalani keltirib chiqaradi: garmonik toklar. Olti impulsli o‘zgartirgich oladigan tok sinusoidal emas. Generatorning ichki qarshiligi tarmoqqa nisbatan yuqori bo‘lgani uchun garmonikalar kuchlanish to‘lqini shaklini ko‘proq buzadi. E’tibor berish kerak bo‘lgan jihatlar:

• Umumiy yukning yarmidan ko‘pi chastota o‘zgartirgichli bo‘lsa, alternator bir pog‘ona katta korpusdan tanlanishi mumkin.
• O‘zgartirgich tomonida liniya drosseli yoki garmonik filtr qo‘llanilishi mumkin.
• Doimiy magnitli qo‘zg‘atish (PMG) varianti mavjud alternatorlar buzilgan kuchlanishda ham boshqaruvni barqarorroq saqlaydi.
• UPS va chastota o‘zgartirgichlar ustun bo‘lgan obyektlarda AVR sozlamasi va boshqaruv qurilmasining o‘lchash aniqligi ishga tushirish-sozlash ishlari davomida tekshirilishi kerak.

Dvigatelli yuklar uchun nazorat ro‘yxati

• Har bir dvigatelning quvvati, ishga tushirish usuli va ishlash tartibi ro‘yxatga olinganmi?
• Eng katta dvigatelning ishga tushirish kVA si qurilmaning texnik ma’lumotlar varaqasidagi ishga tushirish kVA si bilan taqqoslanganmi?
• Maqbul kuchlanish pasayishi yuk turiga qarab belgilanganmi?
• Bir vaqtda ishga tushirish haqiqatan ham zarurmi yoki bosqichma-bosqich ishga tushirish mumkinmi?
• Chastota o‘zgartirgichli yuklarning umumiy yukdagi ulushi va garmonik ta’siri baholanganmi?
• Yong‘in nasosi kabi muhim dvigatellar uchun tegishli standart talablari alohida tekshirilganmi?

Keyingi qadam

Yuklar ro‘yxatini quvvatni hisoblash vositasiga kiritib, dastlabki taxminni darhol ko‘rishingiz mumkin. Dvigatelli yuklar ustun bo‘lgan loyihalarda dvigatel yorliqlari va ishlash tartibini taklif so‘rovingiz bilan birga yuborsangiz, qurilmaning alternator korpusi va boshqaruv qurilmasini shu yuklarga mos ravishda birgalikda tanlaymiz. Mos modellar uchun ochiq turdagi va kabinali generatorlar sahifalarimizga qarashingiz mumkin.